तेर (प्रतिनिधी)- तेर भारतीय ज्ञान परंपरेच्या भौतिक सांस्कृतिक इतिहासाचे एक आदर्श अभ्यासकेंद्र बनू शकते असे प्रतिपादन पुरातन इतिहास संशोधक भुजंग बोबडे यांनी  सांगितले.

तेर अभ्यासासाठी पुढील संशोधनदिशा तेरवरील विद्यमान संशोधन महत्त्वाचे असले तरी अनेक प्रश्न अद्याप खुले आहेत. पहिली गरज म्हणजे सर्व जुन्या उत्खननांची एकत्रित stratigraphic database तयार करणे. १९५८, १९६०च्या दशकातील, १९७५, १९७८-८८ आणि २०१४-१५ या मोहिमांचे नकाशे, स्तर, मृद्भांडांचे वर्गीकरण, नाणी आणि नमुने एकत्र केल्यास कालमान अधिक अचूक होऊ शकते. दुसरी गरज म्हणजे archaeometry—विटा, मृद्भांडी, काच, धातू, रंगद्रव्ये आणि दगडांचे वैज्ञानिक विश्लेषण. यामुळे हस्तकलेची उत्पत्ती, उत्पादनतंत्र आणि व्यापाराचा परिसर अधिक स्पष्ट होईल. तिसरी दिशा textile archaeology आहे. पेरिप्लस आणि spindle whorls यांच्यातील संबंध आकर्षक आहे; परंतु तंतूंचे microscopic अवशेष, dye residues, loom-related साधने आणि प्रादेशिक तुलनात्मक स्थळांचा अभ्यास आवश्यक आहे. चौथी दिशा landscape archaeology आणि GIS आहे. तेर–पैठण–भोकरदन–अजिंठा–भडोच आणि दक्षिणेकडील मार्गांच्या शक्य रेषा, जलस्रोत, घाट आणि अंतरांचे पुनर्मापन करणे व्यापारी नेटवर्कविषयी अधिक विश्वासार्ह निष्कर्ष देईल. पाचवी दिशा म्हणजे craft communities and living memory. तेर परिसरातील आजच्या कुंभार, शिल्पकार, विणकर, देवस्थानसेवक आणि इतर कारागीर समुदायांच्या तंत्रज्ञानाचा ethnographic अभ्यास करणे उपयुक्त ठरेल; मात्र आधुनिक परंपरा प्राचीन काळापासून अखंड चालू आहे असे गृहीत न धरता तुलना करावी. सहावी दिशा म्हणजे संत गोरोबा काका परंपरेचे हस्तलिखित, अभंग, कीर्तनपरंपरा आणि स्थानिक..."

"स्मृती यांच्या आधारावर स्वतंत्र अभ्यास. सातवी दिशा संग्रहालयातील प्रत्येक वस्तूचा provenance, excavation context आणि conservation history डिजिटल पद्धतीने नोंदवणे ही आहे. या सर्व संशोधनदिशांसाठी तेरमध्ये स्थानिक संशोधनकेंद्र, डिजिटल संग्रह, मुक्त विद्वत्त सूची आणि प्रशिक्षणकार्यक्रम उभारल्यास तेर स्वतःच्या इतिहासाचा ‘अभ्यासविषय’ राहण्याबरोबर ‘ज्ञाननिर्मितीचे आधुनिक केंद्र’ही बनू शकते. अशा प्रकारे प्राचीन ज्ञानपरंपरेचे संरक्षण केवळ स्मारक जतन न राहता संशोधन, शिक्षण आणि स्थानिक सहभागाशी जोडले जाईल."

"भारतीय ज्ञान परंपरा आणि तेर’ या विषयाचा अभ्यास तेरच्या इतिहासाला नव्या प्रकारे वाचण्यास प्रवृत्त करतो. तेरचे महत्त्व त्याच्या व्यापारी कीर्तीपुरते मर्यादित नाही. साहित्यिक व अभिलेखीय संदर्भांनी ओळखले गेलेले नगर, विस्तृत पुरातत्त्वीय थर, वस्त्र व शंख-काच-धातू उद्योगांचे पुरावे, मृद्भांड व मूर्तीनिर्मितीचे तंत्रज्ञान, विविध पदार्थांतील मणी व हस्तिदंतकला, विट-दगड-लाकूड-चुना वापरणारे स्थापत्य, बौद्ध-जैन-शैव-वैष्णव आणि इतर परंपरांचे बहुल धार्मिक विश्व, नाणी व शिलालेखांचे लेखनतंत्र, वारकरी संत गोरोबां काका यांची श्रमाधिष्ठित सांस्कृतिक स्मृती आणि आधुनिक संग्रहालय-संवर्धन यांचा एकत्रित विचार केला तर तेर एक बहुआयामी ज्ञानकेंद्र म्हणून समोर येते. तेर आपल्याला भारतीय ज्ञान परंपरेबद्दल तीन मूलभूत गोष्टी शिकवते. पहिली—ज्ञान ग्रंथात असते, पण तेवढेच ते हाताच्या कौशल्यात, बाजाराच्या व्यवहारात, वास्तूच्या रचनेत आणि लोकस्मृतीतही असते. दुसरी—ज्ञान परंपरा स्थिर नसते; ती संपर्क, पुनर्वापर, नवकल्पना आणि सामाजिक बदलांमधून सतत रूपांतरित होते. तिसरी—ज्ञानाचा इतिहास पुराव्यांच्या चिकित्सक वाचनातूनच विश्वासार्ह बनतो. म्हणून तेरचा गौरव त्याला अतिशयोक्तीपूर्ण विशेषणे देण्यात नसून त्याच्या वास्तविक, गुंतागुंतीच्या आणि अनेक शतकांत विकसित झालेल्या ज्ञानविश्वाचे जतन व संशोधन करण्यात आहे. आज तेरसमोर दुहेरी संधी आहे. चालू संवर्धन, संग्रहालय, संशोधन आणि IKS विषयी नव्याने वाढलेले शैक्षणिक लक्ष उपलब्ध आहे. जर पुरातत्त्वशास्त्र, स्थापत्यसंवर्धन, पदार्थविज्ञान, इतिहास, संतवाङ्मय, डिजिटल मानविकी आणि स्थानिक सहभाग यांची सांगड घातली तर तेर महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर भारतीय ज्ञान परंपरेच्या भौतिक-सांस्कृतिक इतिहासाचे एक आदर्श अभ्यासकेंद्र बनू शकते."असे प्रतिपादन इतिहास संशोधक भुजंग बोबडे यांनी  सांगितले

 
Top