परंडा- भारतीय समाजव्यवस्थेत सामाजिक न्याय, समता आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून परिवर्तन घडवून आणणाऱ्या महान राजकर्त्यांमध्ये राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. त्यांनी केवळ कोल्हापूर संस्थानाचे राज्यकारभार यशस्वीपणे सांभाळला नाही, तर बहुजन समाजाच्या उन्नतीसाठी अनेक ऐतिहासिक आणि क्रांतिकारी निर्णय घेतले. महात्मा जोतिराव फुले यांच्या सत्यशोधक विचारांचा आणि पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सामाजिक न्यायाच्या तत्त्वांचा पाया मजबूत करण्यामध्ये शाहू महाराजांचे योगदान अत्यंत मोलाचे आहे.
शाहू महाराजांचा ठाम विश्वास होता की शिक्षण हे समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन आहे. म्हणूनच त्यांनी सर्व जाती-धर्मातील विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणाची दारे खुली केली. गरीब, शेतकरी, कामगार आणि मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे, शिष्यवृत्ती, मोफत शिक्षण आणि इतर अनेक सुविधा उपलब्ध करून दिल्या. शिक्षण हा काही मोजक्या लोकांचा अधिकार नसून प्रत्येक नागरिकाचा जन्मसिद्ध हक्क आहे, ही त्यांची भूमिका होती.
सामाजिक समतेसाठी त्यांनी अस्पृश्यता, जातीय भेदभाव आणि सामाजिक विषमता याविरुद्ध कठोर भूमिका घेतली. सार्वजनिक विहिरी, धर्मशाळा आणि इतर सार्वजनिक ठिकाणे सर्वांसाठी खुली करण्याचे निर्णय त्यांनी घेतले. त्यांच्या राज्यात गुणवत्तेला आणि समान संधीला महत्त्व देण्यात आले.
सन 1902 मध्ये त्यांनी सरकारी नोकऱ्यांमध्ये मागासवर्गीय समाजासाठी 50 टक्के आरक्षणाची ऐतिहासिक घोषणा केली. हा निर्णय भारतीय सामाजिक न्यायाच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड मानला जातो. आजच्या आरक्षण धोरणाचा पाया शाहू महाराजांच्या या दूरदृष्टीत दिसून येतो.
महिलांच्या शिक्षणाला आणि सन्मानाला त्यांनी विशेष प्राधान्य दिले. विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षण आणि महिलांच्या सामाजिक सक्षमीकरणासाठी त्यांनी अनेक सुधारणा राबवल्या. समाजातील प्रत्येक घटकाला समान संधी मिळाल्याशिवाय राष्ट्राची खरी प्रगती होऊ शकत नाही, ही त्यांची धारणा होती.डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्याला शाहू महाराजांनी वेळोवेळी पाठिंबा दिला. सामाजिक न्यायासाठी संघर्ष करणाऱ्या नव्या नेतृत्वाला त्यांनी प्रोत्साहन दिले. त्यामुळे फुले शाहू आंबेडकर ही विचारपरंपरा महाराष्ट्राच्या सामाजिक परिवर्तनाचा मजबूत पाया ठरली.
आजच्या काळात शिक्षणातील समान संधी, संविधानिक मूल्ये, सामाजिक समता आणि बंधुता या संकल्पना अधिक बळकट करण्यासाठी राजर्षी शाहू महाराजांचे विचार प्रेरणादायी आहेत. त्यांचे कार्य केवळ इतिहासापुरते मर्यादित नसून आधुनिक भारताच्या लोकशाही मूल्यांना दिशा देणारे आहे. राजर्षी शाहू महाराजांचे जीवन आपल्याला शिकवते की समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत न्याय, शिक्षण आणि विकास पोहोचविणे हीच खरी लोकसेवा आहे. त्यांच्या कार्याचा आदर्श स्वीकारून समताधिष्ठित, शिक्षित आणि न्यायपूर्ण समाज घडविणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
प्रा. डॉ. शहाजी चंदनशिवे
राज्य समन्वयक, फुले-आंबेडकर विद्वत सभा, महाराष्ट्र राज्य.