तुळजापूर (प्रतिनिधी)- महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई श्री तुळजाभवानी मातेच्या शारदीय नवरात्र महोत्सवातील आठव्या माळेला आणि रविवारच्या सुट्टीच्या पार्श्वभूमीवर तीर्थक्षेत्र तुळजापूरमध्ये भाविकांचा अभूतपूर्व जनसागर उसळला. देवीच्या दर्शनासाठी भाविकांनी मोठ्या संख्येने हजेरी लावल्याने काळोबा पायऱ्यांपासून दर्शन मंडपापर्यंत सर्व परिसर भाविकांनी खचाखच भरून गेला होता. सशुल्क दर्शनाच्या रांगांवरही गर्दीचा मोठा ताण निर्माण झाल्याने दुपारच्या सुमारास 300 आणि 1,000 रुपये शुल्काच्या दर्शन पासचे वितरण काही काळासाठी बंद ठेवण्याची वेळ प्रशासनावर आली. एकीकडे दर्शनासाठी आतुर भाविकांची गर्दी, तर दुसरीकडे रांगा नियंत्रित करण्यासाठी धावपळ करणारे अधिकारी आणि कर्मचारी, असे चित्र दिवसभर मंदिर परिसरात पाहायला मिळाले.
गर्दीचा उच्चांक; दर्शन मंडपात पाय ठेवायलाही जागा नाही!
रविवारची सुट्टी आणि शारदीय नवरात्र महोत्सवातील आठवी माळ यांचा योग जुळून आल्याने तुळजापुरात भाविकांची मोठी गर्दी झाली. सकाळपासूनच मंदिराकडे येणाऱ्या भाविकांची संख्या वाढत गेली. काळोबा पायऱ्या, दर्शन मंडप आणि मंदिर परिसरातील विविध मार्ग भाविकांनी गजबजून गेले होते. दर्शन मंडपातील गर्दी वाढल्याने भाविकांच्या रांगा नियंत्रित करणे प्रशासनासाठी मोठे आव्हान ठरले. नवरात्र महोत्सवात गर्दी होणार, याचा अंदाज असतानाही रविवारी प्रत्यक्षात निर्माण झालेली गर्दी व्यवस्थापनाची कसोटी पाहणारी ठरली. दर्शनासाठी आलेल्या भाविकांचा ओघ थांबण्याचे नाव घेत नव्हता. त्यामुळे मंदिर परिसरात सर्वत्र गर्दीचे चित्र दिसत होते.
सशुल्क दर्शन पास वितरणावर तात्पुरती मर्यादा
भाविकांची गर्दी वाढल्याने 300 आणि 1,000 रुपये शुल्काच्या सशुल्क दर्शन व्यवस्थेवरही ताण निर्माण झाला. दुपारच्या सुमारास दर्शनाच्या रांगा वाढल्याने काही काळासाठी सशुल्क दर्शन पासचे वितरण बंद ठेवण्यात आले. गर्दी नियंत्रणात आल्यानंतर दर्शन व्यवस्था सुरळीत ठेवण्याच्या दृष्टीने हा निर्णय घेण्यात आला. सशुल्क दर्शनासाठी शुल्क भरून आलेल्या भाविकांनाही गर्दीचा सामना करावा लागत असल्याने मंदिरातील प्रवेश व्यवस्थेचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले. दर्शन मंडपातील गर्दी नियंत्रित ठेवणे, भाविकांना टप्प्याटप्प्याने पुढे सोडणे आणि रांगांमध्ये शिस्त राखणे यासाठी प्रशासनाला विशेष प्रयत्न करावे लागले.
सुरक्षा यंत्रणेवर प्रचंड ताण; अधिकारी-कर्मचारी मैदानात
रविवारी मंदिरातील सुरक्षा यंत्रणेवर मोठा ताण निर्माण झाला होता. भाविकांच्या रांगा पुढे सरकविणे, गर्दीचे नियमन करणे आणि मंदिरातील विविध भागांमध्ये शिस्त राखणे यासाठी अधिकारी व कर्मचाऱ्यांची धावपळ सुरू होती. मंदिराच्या प्रशासकीय अधिकारी तथा तहसीलदार माया माने व त्यांचे सहकारी यांच्यासह मंदिरातील अधिकारी आणि कर्मचारी भाविकांच्या रांगा नियंत्रित करण्यासाठी गाभारा परिसरासह अन्य महत्त्वाच्या ठिकाणी तैनात होते.
गर्दीचा ओघ वाढत असताना रांगा अडकून पडू नयेत, भाविकांची सुरक्षित हालचाल सुरू राहावी आणि दर्शन व्यवस्था विस्कळीत होऊ नये, यासाठी यंत्रणा सतत कार्यरत होती. मात्र, गर्दीचा प्रचंड दबाव लक्षात घेता अशा दिवशी सुरक्षा कर्मचारी, दर्शन व्यवस्थापन आणि वाहतूक यंत्रणा यांच्यातील समन्वय किती महत्त्वाचा आहे, हे पुन्हा स्पष्ट झाले.
33 अंश तापमानात दर्शनासाठी प्रतीक्षा
दिवसभर तापमान वाढल्याने भाविकांना उष्णता आणि उकाड्याचा सामना करावा लागला. देवीच्या दर्शनासाठी लांब रांगांमध्ये उभे राहिलेल्या महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि लहान मुलांना विशेष त्रास सहन करावा लागला. श्रद्धेपोटी दूरवरून आलेल्या भाविकांनी उन्हाच्या झळा सहन करत दर्शनासाठी प्रतीक्षा केली.
नवरात्रासारख्या मोठ्या धार्मिक उत्सवात भाविकांची संख्या वाढत असताना पिण्याचे पाणी, सावली, वैद्यकीय मदत आणि गर्दीच्या ठिकाणी तातडीने प्रतिसाद देणारी यंत्रणा उपलब्ध असणे आवश्यक ठरते. वाढत्या तापमानाच्या पार्श्वभूमीवर भाविकांच्या आरोग्याची काळजी घेण्याचे आव्हानही प्रशासनापुढे होते.
भाविक मोठ्या संख्येने खाजगी वाहनाने आल्याने ; वाहनतळेही भरली
मंदिरातील गर्दीबरोबरच शहरातील वाहतुकीवरही त्याचा परिणाम जाणवला. धाराशिव रस्त्यावरील वाहनतळ वाहने उभी करण्यासाठी पूर्णपणे भरून गेले होते. वाहनतळांमध्ये जागा कमी पडल्याने धाराशिव रस्त्यावरही मोठ्या प्रमाणात वाहने उभी असल्याचे चित्र दिसून आले. त्यामुळे शहरात येणाऱ्या आणि बाहेर जाणाऱ्या वाहनांच्या हालचालींवर ताण निर्माण झाला. नवरात्र महोत्सवातील गर्दीच्या दिवसांत वाहनतळांचे नियोजन, पर्यायी पार्किंगची व्यवस्था आणि प्रमुख रस्त्यांवरील वाहतूक नियंत्रण यांना विशेष महत्त्व असते. भाविकांची गर्दी आणि वाहनांची वाढती संख्या लक्षात घेता वाहनतळ व्यवस्थापन अधिक सक्षम करण्याची गरज अधोरेखित झाली.
प्रक्षाळ पूजेनंतर छबिना; आठव्या माळेची सांगता
दिवसभर भाविकांच्या गर्दीने गजबजलेल्या तुळजापूरमध्ये रात्री प्रक्षाळ पूजेनंतर आठव्या माळेचा छबिना काढण्यात आला. या धार्मिक विधीनंतर आठव्या माळेच्या दिवसातील धार्मिक कार्यक्रमांची सांगता झाली. शारदीय नवरात्र महोत्सवातील आठव्या माळेला रविवारच्या सुट्टीमुळे उसळलेली गर्दी, सशुल्क दर्शन व्यवस्थेवरील ताण, सुरक्षा यंत्रणेची धावपळ आणि वाहनतळांवरील कोंडी यामुळे तुळजापूरमध्ये दिवसभर व्यवस्थापनाचे मोठे आव्हान निर्माण झाले. भाविकांची वाढती संख्या लक्षात घेऊन पुढील गर्दीच्या दिवसांसाठी दर्शन, सुरक्षा आणि वाहतूक व्यवस्थेचे अधिक प्रभावी नियोजन करण्याची गरज या निमित्ताने प्रकर्षाने समोर आली.